“Tita, ano po ulit ang sinabi niyo? Parang hindi ko po yata naintindihan.”

“Tita, ano po ulit ang sinabi niyo? Parang hindi ko po yata naintindihan.”

Mahigpit ang hawak ni Trina sa baso ng wine, hanggang sa mamuti na ang kanyang mga kuko. Suot niya ang isang rented na wedding gown na may mantsa na ng kaunting red wine sa laylayan habang umiikot sa mga bisita.

Ang maingay na reception hall ay biglang tumahimik, na parang may pumindot ng mute button. Ang mga kristal na chandelier sa kisame ay tila sumasayaw sa kanyang paningin.

Si Aling Susan ay nakaupo sa gitna ng main table, suot ang isang mamahaling Filipiniana gown na kulay dark red at may suot na mabigat na kwintas na perlas. Ngumiti siya nang plastik at hinawakan ang kamay ni Trina.

“Ang sabi ko, Trina, pamilya na tayo ngayon. Itong si Junjun ko ay mabait na bata, pero hindi kalakihan ang sahod niya sa opisina, 40,000 Pesos lang ang base pay niya.”

“Matanda na kami ng Tito mo, marami na kaming nararamdaman sa katawan. Sa inyo na kami aasa.”

Hindi malakas ang boses ni Aling Susan, pero rinig na rinig ito ng lahat ng nasa main table. Ang mga magulang ni Trina na nasa tabi nila ay biglang naging pilit ang ngiti. Sinubukan ng nanay ni Trina na magsalita pero pinigilan siya ng kanyang asawa sa pamamagitan ng paghila sa manggas nito.

“Ma, bakit ngayon niyo pa sinasabi ‘yan?”

Bulong ni Junjun na nakatayo sa tabi ni Trina. Medyo maluwag ang suot niyang barong at pinagpapawisan ang noo. Mukha siyang hiyang-hiya pero halatang takot sa nanay niya.

“Special day namin ito ni Trina, pag-usapan na lang natin ‘yan sa susunod…”

“Kailan pa ang susunod?”

Nawala ang ngiti ni Aling Susan pero nanatiling mahinahon ang boses. “Sinasabi ko lang habang narito ang lahat ng kamag-anak at kaibigan para malinaw ang lahat at walang sumbatan sa huli.”

Tumingin siya kay Trina na parang isang mapagmahal na ina. “Trina, alam kong matalino kang bata. Hindi naman malaki ang hinihingi ko. 50,000 Pesos lang buwan-buwan para sa maintenance namin ng Tito mo.”

“Diba 100,000 Pesos ang sahod mo sa IT firm? Magbigay ka ng 50,000 para sa amin, ‘yung tira ay sapat na para sa inyong dalawa.”

Parang nabingi si Trina sa narinig. Ang tanging naririnig na lang niya ay ang mabilis na tibok ng sarili niyang puso.

50,000 Pesos kada buwan.

Totoong 100k ang sahod niya, pero gross income pa ‘yun. Pagkatapos ng tax, SSS, PhilHealth, at Pag-IBIG, nasa 75k na lang ang natitira. Si Junjun naman, ang take-home pay ay nasa 35k lang. Kung pagsasamahin, nasa 110k sila.

Ang upa sa condo sa Makati ay 25k, pagkain ay 20k, bills at transportasyon ay 10k. Kung magbibigay pa sila ng 50k…

“Tita, hindi po natin napag-usapan ito dati,” seryosong sabi ni Trina. “Bago pa lang kaming magsasama, marami kaming gastusin, baka pwedeng—”

“Sus, anong marami?” putol ni Aling Susan habang tinatapik ang kamay niya. “Kayong mga kabataan ngayon, bawasan niyo lang ang pagkain sa labas at pagbili ng kape sa Starbucks, makakaipon na kayo.”

“Hindi madali ang pagpapalaki namin kay Junjun. Ngayong may asawa na siya, tungkulin niyang bumawi sa amin. Tama naman ako, diba?”

Tumingin si Trina kay Junjun. Nakayuko lang ito at nakatitig sa sapatos niya. “Junjun,” tawag ni Trina.

Nag-angat ng tingin si Junjun pero halatang umiiwas. “Trina… may punto naman si Mama. Magtipid na lang muna tayo… siguro naman kakayanin natin ‘yun.”

Doon na naputol ang pasensya ni Trina. Tiningnan niya ang lalaking minahal niya sa loob ng dalawang taon. Ang lalaking naluha pa noong nag-propose at nangakong proprotektahan siya. Ngayon, nakatayo ito sa tabi ng nanay niya at pumapayag na kunin ang kalahati ng sahod ng asawa niya.

“Junjun, 40,000 lang ang sahod mo. Ang hinihingi ng Mama mo ay 50,000. Ibig sabihin ba nito, ako ang sasagot sa lahat?”

Namula ang mukha ni Junjun. Sasagot sana siya pero sumingit agad si Aling Susan.

“Trina, mali ang pananaw mo. Ang pera mo ay pera na rin ni Junjun, at ang pera ni Junjun ay pera mo rin. Mag-asawa na kayo, bakit kailangan pang magbilangan?”

“At saka, ‘yung sahod ni Junjun, pang-gastos niya lang ‘yun sa sarili niya. Siyempre, ikaw ang mas malaki ang kita, ikaw ang dapat mas mag-ambag sa pamilya.”

Humigop ng tsaa si Aling Susan na parang wala lang. “At saka, hindi naman namin itatapon ‘yang 50,000. Pag nawala na kami, sa inyo rin naman mapupunta ang bahay at kung ano mang matitira naming pera. Para rin itong investment.”

Napatawa nang bahagya si Trina. Isang tawang walang halong saya.

“Tita, ang bahay niyo ay nakasangla pa sa PAG-IBIG, diba? At ang savings niyo… sabi ni Junjun, naubos na noong nag-aral siya. Anong investment ang sinasabi niyo?”

Nagbago ang hitsura ni Aling Susan pero bumalik din agad sa pagiging “mabait.” “Ang hilig mo namang magbilangan, iha. Pamilya na tayo. Malaki ang sahod mo, kaya obligasyon mong tumulong. Mabait si Junjun, hindi siya madiskarte sa pera kaya ikaw ang dapat magdala sa pamilyang ito. Pagbigyan mo na kami, tatanawin ni Junjun na malaking utang na loob ito sa’yo.”

Hindi sumagot si Trina. Tumingin siya sa kanyang mga magulang. Namumula ang mga mata ng kanyang nanay at nakahawak nang mahigpit sa table cloth.

“Pa, Ma,” tawag ni Trina. Umiyak na ang nanay niya. “Trina…”

“Okay lang po, Ma,” sabi ni Trina bago humarap kay Aling Susan. “Tita, hindi ko po matatanggap ang gusto niyo.”

Nawala ang poise ni Aling Susan. Ibinagsak niya ang tasa sa lamesa. “Anong sabi mo? Ito lang ang hinihiling namin ng Tito mo, hindi mo pa maibigay? Kung ganyan ka kabasura ang ugali, bakit ka pa papasok sa pamilya namin?”

Natigilan si Junjun at hinila ang braso ni Trina. “Trina! Ano bang sinasabi mo? Mag-sorry ka kay Mama! Mag-oo ka na lang, pag-usapan natin ‘to mamaya—”

“Pag-usapan mamaya?” Hinawi ni Trina ang kamay ni Junjun at umatras. “Junjun, kung papayag ako ngayon, habambuhay nang mababawasan ang pinaghirapan ko. 40k ang sahod mo, hihingi ang nanay mo ng 50k. Ano na lang ang matitira sa atin?”

“Paano kung magkaanak tayo? Saan tayo kukuha ng pambili ng gatas at diaper? Saan ang pang-tuition?”

Lalong tumahimik ang paligid. Lahat ng bisita ay nakatingin na sa kanila.

“Trina, ang arte mo!” sigaw ni Aling Susan. “Noong pinalalaki ko si Junjun, maliit lang ang pera namin pero kinaya namin! Ngayong mayaman ka na, nakalimot ka na sa utang na loob! Kaya ka lang naman pinakasalan ni Junjun dahil akala namin matutulungan mo kami!”

Biglang nanikip ang dibdib ni Trina. Tiningnan niya ang mukha ni Aling Susan, ang mukha ni Junjun na parang bata, at ang buong reception hall na dapat sana ay lugar ng sumpaan nila.

Tumingin siya sa stage, sa mikroponong nakatayo doon.

“Tita,” sabi ni Trina sa mahinahong boses. “Hindi ako magbibigay ng 50,000 Pesos. Ngayon, at kahit kailan.”

Tumayo si Aling Susan sa galit, muntik nang matumba ang upuan niya. “Trina! Ano bang balak mo? Itutuloy mo pa ba ang kasal na ‘to o hindi?!”

Tiningnan ni Trina si Junjun. Ang lalaking minahal niya pero walang kibo habang ginagatasan siya ng sariling ina.

Natawa si Trina. Tawang may kasamang luha.

“Junjun, 40,000 lang ang sahod mo pero pumayag kang magbigay ako ng 50,000 sa nanay mo. Tingin mo ba tama ‘yun?”

Namutla si Junjun. “Kasi… mahirap ang pinagdaanan ni Mama para palakihin ako…”

“Tama, mahirap ang dinanas niya. Kaya obligasyon MONG mag-alaga sa kanya,” tumango si Trina habang pinupunasan ang luha. “Pero bakit ako — ang asawa mong hindi pa man lang nakakaisang araw sa bahay niyo — ang pagbabayarin mo ng utang na loob mo?”

Ito ay bahagi lamang ng kwento. Ang buong kwento at ang kapana-panabik na wakas ay nasa link sa ibaba ng komento

“Pati ang mga magulang ko, hindi humingi sa akin ng kahit singko. Ang dote (dowry) na binigay nila, binalik nila
sa akin para may pambukas tayo ng buhay. Ang gown ko, rentado. Ang catering, kalahati ang binayad ng pamilya
ko.”

“Ano ang binigay niyo? Isang lalaking walang kusa at isang nanay na pera lang ang habol?”

“Tapos na ang kasal na ‘to. Maghanap kayo ng ibang gagawin ninyong ATM!”

Nanlaki ang mga mata ni Aling Susan. Hindi niya akalain na ang “mabait” na si Trina ay sasagot nang ganito sa
harap ng mga kumare at kamag-anak niya.

“Anong sabi mo ?! ATM ?! ” Sigaw ni Aling Susan habang dinuduro si Trina. “Walang hiya ka! Ganyan ba ang pinalaki
ng mga magulang mo? Napakabastos mo! Kaya ka lang naman namin tinanggap dahil akala namin ay may puso
ka para sa pamilya!”

Humarap si Trina sa mga bisita, kinuha ang mikropono sa pinakamalapit na waiter, at nagsalita nang malakas. Ang
boses niya ay gumaralgal sa galit at sakit.

“Naririnig niyo ba ‘yan?” Tumingin si Trina sa mga magulang ni Junjun. “Tita, hindi bastos ang pagsasabi ng totoo.
Ang bastos ay ang hingan ako ng pera sa mismong araw ng kasal ko na parang bumibili kayo ng ari-arian!”

Humarap siya kay Junjun na ngayon ay pilit siyang pinapatahimik. “Junjun, bitawan mo ako! Ngayon mo sabihin
sa akin, sa harap ng lahat ng tao rito … sino ba talaga ang pinakasalan mo? Ako ba, o ang payslip ko?”

“Trina, tama na … nakakahiya, maraming tao,” pabulong na pakiusap ni Junjun, ang mukha ay bakas ang takot sa
kahihiyan.

“Nakakahiya?” Natawa nang mapait si Trina. “Ang nakakahiya ay ang makita ang isang lalaki na nasa tamang edad
na, pero hinahayaan ang nanay niyang nakawan ang magiging asawa niya! Hindi ka lalaki, Junjun. Isa kang bata na
nagsuot lang ng barong!”

Lumapit ang tatay ni Junjun, si Mang Mario, at sumigaw din. “Trina! Tama na ang eksenang ito! Kung ayaw mong
magbigay, ‘wag kang mag-eskandalo! Isipin mo ang dangal ng pamilya namin!”

“Dangal?” Sagot ni Trina. “Anong dangal ang pinoprotektahan niyo? ‘Yung dangal na galing sa bulsa ko? Alam
niyo po ba na ang depositong binayad sa hotel na ito ay galing sa ipon ko? ‘Yung downpayment sa bahay na
lilipatan sana natin, pera ko ‘yun! Pero ngayon, gusto niyo pang kunin pati ang pang-araw-araw kong budget ?! “

Humarap si Trina sa kanyang sariling mga magulang na ngayon ay nakatayo na rin at handang sumuporta sa
kanya.

“Ma, Pa, sorry po. Sorry po kung dito pa nauwi ang lahat.”

Pagkatapos ay muli siyang humarap kay Aling Susan. Kinuha ni Trina ang bouquet ng mga rosas at padaskol na
inilapag sa lamesa.

“Makinig kayong lahat!” Deklarasyon ni Trina sa buong hall. “Walang kasalang mangyayari ngayon! At para
sa inyo, Aling Susan … kung kailangan niyo ng 50,000 Pesos buwan-buwan, humanap kayo ng anak na may
gulugod, o kaya ay mag-apply kayo ng loan sa banko! Huwag niyo akong gawing retirement plan!”

Sa isang mabilis na galaw, hinubad ni Trina ang kanyang engagement ring at ihinagis ito sa dibdib ni Junjun.

“Isangla mo ‘yan, Junjun. Ibigay mo sa Mama mo. ‘Yan na ang huling perang makukuha niyo sa akin!”

Tinalikuran ni Trina ang altar, tinaas ang laylayan ng kanyang gown, at naglakad palabas ng hall nang may taas-
noo, habang ang pamilya ni Junjun ay naiwang tulala at pinagbubulungan ng daan-daang bisita.

“Tapos na tayo, Junjun. Magpakasal ka sa Mama mo!”