Nabitawan ni Aling Mercy ang cellphone niya at malakas itong bumagsak sa sahig.

Hindi agad siya nakapagsalita.

Nakatitig lamang siya sa akin, namutla, bahagyang nakabuka ang bibig. Parang hindi niya maunawaan kung paano ako nakapasok sa sariling bahay nang hindi niya nalalaman.

Ako rin ay walang sinabi.

Hindi dahil wala akong gustong sabihin.

Napakarami.

Gusto kong isigaw sa mukha niya ang lahat. Gusto kong itanong kung ilang beses niyang pinaiyak ang mga anak ko. Kung ilang gabi silang natulog nang gutom. Kung ilang beses niyang ginamit ang pangalan ko upang takutin sila.

Pero nang makita ko si Angela sa likod niya, biglang nawala ang lahat ng salitang iyon.

Nakatayo ang anak ko sa may pintuan ng kusina.

Karga pa rin niya si Noah sa likod.

Hindi siya tumakbo papunta sa akin.

Hindi siya ngumiti.

Hindi niya ako tinawag na Papa.

Sa halip, natigilan siya na parang isang batang nahuling gumagawa ng kasalanan.

Pagkatapos ay yumuko siya.

“Sorry po, Papa.”

Parang may pumutok sa loob ng dibdib ko.

Lumapit ako sa kanya, ngunit umatras siya.

Isang maliit na hakbang lang.

Sapat para ipaalam sa akin na natatakot siya.

Hindi kay Aling Mercy.

Sa akin.

“Anak,” mahina kong sabi. “Bakit ka humihingi ng tawad?”

Nanginginig ang labi niya.

“Hindi ko pa po tapos ang sahig.”

Napapikit ako.

Sa loob ng maraming buwan, umuuwi ako na may dalang laruan, damit, tsokolate, kung anu-ano pa. Tuwing tinatanong ko kung maayos ba sila, tumatango si Angela. Kapag sinasabi kong maging mabait kay Aling Mercy, tumatango ulit siya.

Akala ko disiplinado lamang ang anak ko.

Hindi ko alam na tinuturuan pala siyang matakot.

Lumuhod ako sa harap niya.

Hindi ko inisip ang maruming sahig. Hindi ko pinansin ang basang pantalon ko.

Dahan-dahan kong hinawakan ang buhol ng lampin sa kanyang dibdib at kinalas iyon.

Nagising si Noah nang mailipat ko siya sa mga braso ko.

Pagmulat niya, tinitigan niya ako nang ilang segundo.

Pagkatapos ay bigla siyang humagulgol.

“Papa!”

Kumapit siya sa leeg ko na para bang natatakot siyang mawala ako ulit.

Doon tuluyang bumigay si Angela.

Sumubsob siya sa balikat ko, ngunit hindi siya umiyak nang malakas. Tahimik lang. Nanginginig ang buong katawan niya habang pinipigilan ang mga hikbi.

Iyon ang mas masakit.

Ang batang marunong nang umiyak nang walang tunog.

“Sir Daniel, pakinggan mo muna ako,” sabi ni Aling Mercy.

Hindi ako lumingon.

“Lumabas ka.”

“Hindi mo naiintindihan. Pasaway ang mga anak mo. Kailangan silang sanayin. Wala ka naman dito palagi kaya hindi mo alam kung gaano kahirap.”

“Lumabas ka sa bahay ko.”

“Hindi ko naman sila sinasaktan.”

Doon ako tumayo.

Dahan-dahan kong ibinaba si Noah sa upuan at inalalayan si Angela.

Pagharap ko kay Aling Mercy, napaatras siya.

Hindi ako sumigaw.

Hindi ko kailangang sumigaw.

“Narinig ko ang tawag mo.”

Namilog ang mga mata niya.

“Hindi mo puwedeng kunin sa konteksto ang sinabi ko.”

“Inirekord ng cellphone ko ang lahat.”

Saglit na natahimik ang kusina.

Tanging mahinang pag-iyak ni Noah ang maririnig. Ang gripo ay hindi naisara nang maayos at patak nang patak ang tubig sa lababo.

Tinignan ni Aling Mercy ang cellphone niya sa sahig.

Mabilis siyang yumuko upang pulutin iyon.

Nauna ako.

Tinapakan ko ang gilid ng telepono.

“Sir Daniel, pera lang iyon. Ibabalik ko.”

“Pera lang?”

“Hindi ko ninakaw lahat. Kaunting halaga lang bawat buwan.”

“Hindi pera ang tinatanong ko.”

Napalunok siya.

“Bakit mo sinabi sa anak ko na ayaw ko na sa kanya?”

Wala siyang naisagot.

“Bakit mo sinabi na dadalhin ko siya sa ampunan?”

“Para sumunod.”

“Bakit mo pinasan sa kanya ang kapatid niyang tatlong taong gulang habang naglilinis siya ng sahig?”

“Wala akong masamang intensiyon.”

Napatawa ako.

Isang maikli, tuyong tawa na hindi ko nakilala bilang sarili kong tunog.

Walang masamang intensiyon.

Ganito pala iyon.

Kapag nahuli ang isang tao, biglang nagiging mabait ang lahat ng ginawa niya. Nagiging disiplina ang kalupitan. Nagiging pagkakamali ang panlilinlang. Nagiging kaunting halaga ang perang ninakaw.

Kinuha ko ang cellphone ko at tinawagan ang barangay hall.

Pagkarinig ni Aling Mercy sa salitang barangay, lumakas ang boses niya.

“Huwag mo akong ipahiya. May pamilya rin ako.”

Tumingin ako kay Angela.

May pamilya rin ako.

Pero hindi ko iyon sinabi.

Hindi na kailangan.

Lumapit si Aling Mercy sa pintuan, marahil upang tumakas. Humarang ako.

“Hihintayin natin ang barangay tanod.”

“Wala kang karapatang ikulong ako rito.”

“Hindi kita ikinukulong. Malaya kang lumabas. Pero iiwan mo ang bag mo, ang mga susi, at ang cellphone mo para maitala ang tawag.”

Bigla siyang sumigaw.

“Hindi mo puwedeng kunin ang cellphone ko!”

Nagulat si Noah at nagsimulang umiyak.

Agad siyang niyakap ni Angela.

“Shh. Nandito si Ate.”

Doon ko napansin.

Hindi niya sinabing nandito si Papa.

Nandito si Ate.

Siya ang nasanay na maging sandalan.

Walóng taong gulang.

Parang may humampas sa akin.

Pagdating ng dalawang barangay tanod, pinaupo nila si Aling Mercy sa sala. Dumating din ang isang kagawad na babae na nagngangalang Lorna. Kalmado siyang magsalita. Hindi siya agad nagtanong kay Aling Mercy.

Lumuhod muna siya sa harap ni Angela.

“Ako si Tita Lorna. Puwede ba akong umupo rito?”

Tumango si Angela.

Hindi siya lumapit sa bata. Hindi rin niya hinawakan.

Humingi muna siya ng pahintulot.

Isang simpleng bagay iyon, ngunit napansin ko.

Marahil dahil sa buong araw na iyon, napagtanto kong gaano karaming beses hindi nabigyan ng pagpipilian ang anak ko.

Tinanong ni Kagawad Lorna kung nasaan ang kuwarto ng mga bata. Dinala namin siya roon.

Pagbukas ko ng aparador, bumungad ang maraming bagong damit na binili ko.

Maayos pa.

May mga tag.

Hindi nagamit.

Sa ilalim ng kama, may lumang karton. Naroon ang mga damit na kupas at punit na siyang aktuwal na isinusuot ng mga anak ko kapag wala ako.

Sa kusina, nakita namin ang mga resibo.

Murang noodles.

De-lata.

Kaunting bigas.

Samantalang ang halagang iniiwan ko ay sapat para sa masustansiyang pagkain, gatas, prutas, at iba pang pangangailangan nila.

Binuksan ni Kagawad Lorna ang refrigerator.

May dalawang bote ng tubig.

Isang plastik na may tutong.

Tatlong itlog.

Wala nang iba.

Tumayo ako sa harap ng bukas na refrigerator nang matagal.

Hindi ako makagalaw.

Noong nakaraang linggo, nagpadala pa ako ng dagdag na limang libong piso dahil sinabi ni Aling Mercy na nilalagnat si Noah at kailangang bumili ng gamot.

Nasaan ang gamot?

Wala.

Nang tanungin namin si Angela, itinuro niya ang isang maliit na bote ng paracetamol sa ibabaw ng kabinet.

Paso na ang petsa.

“Nilagnat ba si Noah?” tanong ni Kagawad Lorna.

Tumango ang anak ko.

“Sino ang nag-alaga sa kanya?”

“Ako po.”

“Nasaan si Aling Mercy noon?”

“Umalis po.”

“Saan?”

“Hindi ko po alam. Sabi niya po, huwag akong tatawag kay Papa kasi magagalit siya.”

Naupo ako sa sahig.

Hindi ko na napigilan.

Tinakpan ko ang mukha ko gamit ang dalawang kamay.

Hindi ako umiyak nang malakas. Hindi ko rin alam kung gaano katagal akong nakaupo roon.

May maliit na kamay na humawak sa balikat ko.

Si Angela.

“Ayos lang po, Papa.”

Mas lalo akong nasaktan.

Hindi dapat ako ang inaalo niya.

Ako ang ama.

Ako ang matanda.

Ako ang dapat nakapansin.

Ngunit sa sandaling iyon, anak ko pa rin ang nagsisikap na buuin ako.

Hinawakan ko ang kamay niya at hinalikan ang mga daliri niyang namumula.

“Hindi ayos, anak.”

Napatingin siya sa akin.

“Hindi ayos ang ginawa sa inyo. At hindi mo kailangang sabihin na ayos lang para hindi ako malungkot.”

Parang hindi niya inaasahan ang sagot.

Nagsimula na namang manginig ang labi niya.

“Galit ka po ba sa akin?”

“Hindi.”

“Dahil hindi ko sinabi?”

“Hindi.”

“Sinabi po kasi ni Tita na kapag nagsumbong ako, mawawalan ka ng trabaho. Tapos wala na tayong bahay. Tapos kukunin si Noah.”

Napayuko ako.

Ang lalim ng naitanim na takot sa isip niya.

Hindi iyon matatanggal ng isang yakap.

Hindi rin ng isang pangako.

Pero niyakap ko pa rin siya.

“Pakinggan mo ako. Walang kasalanan ang pagsasabi ng totoo. Hindi mo kailangang protektahan ang mga taong nananakit sa iyo.”

“Pero baka mawala ka ulit.”

Hindi ako nakasagot agad.

Dahil may katotohanan doon.

Nawala ako.

Hindi man ako namatay, palagi akong wala.

At sa mga araw na pisikal akong nasa bahay, pagod ako. Tulog. Nakatitig sa laptop. Sumagot sa tawag ng project manager. Nagbabasa ng report habang kumakain.

Naroon ang katawan ko.

Hindi ang buong pagkatao ko.

“Hindi ko maipapangakong hindi na ako aalis kahit kailan,” sabi ko. “May trabaho pa rin ako. Pero ipinapangako kong hindi na kayo maiiwan sa taong hindi natin kilala nang mabuti. At kapag may mali, makikinig ako. Kahit abala ako. Kahit gabi. Kahit nasa malayo.”

Hindi siya ngumiti.

Tumingin lang siya sa akin.

At marahil tama iyon.

Ang tiwala ay hindi bumabalik dahil sa magandang salita.

Kailangang hintayin.

Kailangang patunayan.

Dinala sa barangay hall si Aling Mercy. Doon dumating ang mga pulis at isang social worker mula sa city social welfare office.

Ayaw kong magsampa agad ng kaso.

Hindi dahil naaawa ako sa kanya.

Gusto ko lamang munang tiyaking maayos ang mga anak ko. Nanginginig si Noah sa bawat malakas na boses. Si Angela naman ay tahimik na tahimik, tila natatakot na may masabi siyang mali.

Ngunit sinabi ng social worker na hindi lang ito simpleng usapin sa loob ng bahay.

May child abuse.

May pagnanakaw.

May pananakot.

May pagpapabaya.

Kapag pinabayaan ko raw, maaaring gawin iyon ni Aling Mercy sa ibang bata.

Doon nagbago ang isip ko.

Nagbigay ako ng salaysay.

Ipinasa ko ang audio recording.

Kinuha ang mga resibo at ilang bank transfer record. Lumabas na sa halos isang taon, malaki ang halagang nawawala. May mga buwan na mahigit kalahati ng perang inilaan ko sa mga bata ang ipinapadala niya sa ibang account.

Hindi ko alam kung gaano katagal aabutin ang proseso.

Hindi ko rin inasahang aamin siya.

Sa unang mga araw, mariin niyang itinanggi ang lahat.

Sinabi niyang sinungaling si Angela.

Sinabi niyang itinuro ko raw sa mga bata ang sasabihin.

Sinabi niyang nagalit lang ako dahil nalaman kong may utang siya.

Iba-iba ang bersiyon.

Nakakapagod pakinggan.

Mas nakakapagod palang tanggapin na may mga taong kayang tumingin sa batang namumula ang mga kamay at sabihing wala silang ginawang masama.

Nang gabing iyon, hindi kami natulog sa bahay.

Dinala ko sina Angela at Noah sa isang hotel malapit sa NAIA. Hindi ko alam kung bakit hotel ang pinili ko. Marahil dahil ayaw kong makita nila ang sahig. Ayaw kong maamoy nila ang panlinis. Ayaw kong marinig nila ang tunog ng gripo.

Pagpasok namin sa kuwarto, agad tumalon si Noah sa kama.

Tumawa siya nang bahagya nang lumubog ang kanyang katawan sa malambot na kutson.

Si Angela ay nanatiling nakatayo sa tabi ng pinto.

“Halika,” sabi ko. “Pili ka kung saang kama ka matutulog.”

“Dito na lang po ako sa sahig.”

“Bakit?”

“Baka madumihan ko po.”

Bumaling ako sa bintana.

Ayokong makita niyang umiiyak ako.

Pero nakita pa rin niya.

“Papa?”

Pinunasan ko ang mata ko.

“Hindi marumi ang mga anak ko.”

“Pero hindi pa po ako naliligo.”

“Maligo tayo. Tapos kakain.”

“Pwede po bang si Noah muna?”

Nakatingin siya sa kapatid.

Palagi si Noah muna.

“Hinding-hindi masama ang unahin ang kapatid mo,” sabi ko. “Pero minsan, puwede ring ikaw muna.”

Hindi siya gumalaw.

Kaya hindi ko siya pinilit.

Pinaliguan muna namin si Noah. Pagkatapos ay si Angela. Naiwan ako sa labas ng banyo habang naliligo siya. Makalipas ang ilang minuto, narinig ko ang mahinang boses niya.

“Papa?”

“O?”

“Puwede po bang buksan ninyo itong shampoo?”

Binuksan ko ang pinto nang kaunti at iniabot ang tulong ko.

Paglabas niya, nakasuot siya ng puting bathrobe na halos abot sa sahig.

Napangiti ako.

Mukha siyang maliit na multo.

Nagkatinginan kami.

At sa unang pagkakataon mula nang dumating ako, ngumiti siya nang kaunti.

Mabilis din nawala.

Pero naroon.

Umorder kami ng arroz caldo, fried chicken, at mangga.

Marami akong inorder.

Sobra.

Marahil dahil gusto kong punan sa isang gabi ang lahat ng araw na kulang sila sa pagkain.

Nang dumating ang pagkain, hindi agad kumuha si Angela.

“Tita ba ang kakain niyan?” tanong niya.

“Wala na si Tita rito.”

“Lahat po sa atin?”

“Oo.”

“Pwede po akong kumuha ng isang manok?”

“Pwede kang kumuha ng dalawa.”

Kinuha niya ang pinakamaliit na piraso.

Inilagay niya iyon sa plato ni Noah.

Pagkatapos ay kumuha siya ng kaunting arroz caldo para sa sarili.

Hindi ko siya sinabihang dagdagan.

Umupo lamang ako sa tabi niya at nagsimulang kumain.

Makalipas ang ilang sandali, kumuha siya ng isa pang kutsara.

Pagkatapos isa pa.

Hanggang sa naubos niya ang mangkok.

Nang gabi ring iyon, nakatulog si Noah agad.

Si Angela ay hindi.

Nakatalukbong siya, ngunit nakadilat ang mga mata.

“Hindi ka makatulog?” tanong ko.

“Baka po dumating si Tita.”

“Hindi siya makakarating dito.”

“Sigurado?”

“Sigurado.”

“Baka po magalit siya.”

“Hindi mo na kailangang alalahanin kung galit siya.”

Tahimik siya.

Pinatay ko ang ilaw.

Makalipas ang ilang minuto, narinig ko siya.

“Papa?”

“O?”

“Kapag namatay ka po, saan kami pupunta?”

Iyon pala ang tanong na matagal nang nakatira sa isip niya.

Hindi ko sinagot nang padalos-dalos.

Ayokong sabihing hindi ako mamamatay.

Patay ang nanay niya. Alam niyang nagsisinungaling ang mga matatandang nagsasabing hindi mawawala.

“May mga taong mag-aalaga sa inyo,” sabi ko. “Pero aayusin natin nang maayos. Hindi kayo basta iiwan. Kakausapin natin si Lola, si Tito Ramon, at ang mga taong pinagkakatiwalaan natin. Isusulat natin. At malalaman mo rin kung sino ang tatawagan.”

“Pero gusto ko po ikaw.”

“Alam ko.”

“Bakit kailangan mamatay si Mama?”

Hindi ko nasagot.

Walang mabuting sagot.

Walang paliwanag na sapat sa isang walong taong gulang.

Lumipat ako sa kama niya at humiga sa tabi niya.

“Hindi ko alam, anak.”

Akala ko kailangan ng mga bata ang mga sagot.

Minsan pala, kailangan lang nilang marinig na hindi rin alam ng matatanda.

Hinawakan niya ang manggas ko.

“Matutulog ka po rito?”

“Oo.”

“Hanggang umaga?”

“Hanggang umaga.”

Nagising ako nang may maliit na paa sa mukha.

Si Noah ay lumipat pala sa kama namin. Nakahiga siya nang pahalang habang nakasiksik si Angela sa gilid.

Masakit ang likod ko.

Manhid ang isang braso.

Pero hindi ako gumalaw.

Pinanood ko silang matulog.

Hindi ako nagdasal nang mahaba.

Isa lang.

Bigyan Mo ako ng pagkakataong maitama ito.

Hindi lahat.

Alam kong hindi ko na mabubura ang nakaraan.

Kahit anong gawin ko, nangyari na.

Pero sana may pagkakataon pa.

Kinabukasan, tumawag ako sa kumpanya.

Sinabi kong kailangan kong mag-leave.

Nagulat ang project manager ko.

“Gaano katagal?”

“Hindi ko alam.”

“Daniel, nasa critical stage tayo ng project.”

“Alam ko.”

“Kailangan ka namin sa site.”

“Kailangan din ako ng mga anak ko.”

Tumahimik siya.

Hindi ko karaniwang sinasabi ang mga ganoong salita.

Ako ang empleyadong pumapasok kahit may lagnat. Ako ang sumasalo sa trabaho ng iba. Ako ang pumapayag sa biglaang biyahe. Marahil dahil noong namatay ang asawa ko, trabaho ang ginawa kong taguan.

Mas madaling intindihin ang problema sa construction site.

Kapag mali ang pundasyon, may dahilan.

Kapag may bitak, may paraan upang masukat.

Sa bahay, hindi ganoon.

Walang blueprint ang pagdadalamhati ng bata.

Walang checklist sa pagkawala ng ina.

Walang engineer na kayang kalkulahin kung gaano kabigat ang takot.

Binigyan ako ng dalawang linggong emergency leave.

Hindi sapat iyon.

Pero iyon muna.

Dinala ko ang mga bata sa bahay ng biyenan kong si Doña Elena sa Laguna.

Matagal na kaming hindi nagkakasundo.

Noong buhay pa ang asawa kong si Marissa, madalas sabihin ni Doña Elena na masyado akong nakatuon sa trabaho. Sinasabi ko naman na hindi niya naiintindihan ang responsibilidad ko.

Pagkamatay ni Marissa, lumayo ang loob namin sa isa’t isa.

Sinisi niya ako dahil wala ako sa tabi ng anak niya noong huling oras nito.

Nasa Davao ako noon para sa isang proyekto.

Umabot ako sa ospital tatlong oras matapos pumanaw ang asawa ko.

Tatlong oras.

May mga oras talagang hindi natatapos.

Pagdating namin sa lumang bahay sa San Pablo, lumabas si Doña Elena na may hawak pang tabo.

Nang makita si Angela, napabitaw siya.

“Bakit ang payat mo?”

Hindi sumagot si Angela.

Nang makita niya ang mga sugat sa kamay ng apo, tumingin siya sa akin.

Iba ang tingin.

Hindi galit.

Mas malala.

Pagkabigo.

“Ano ang nangyari?”

Sinabi ko ang lahat.

Wala akong itinago.

Hindi ko sinabing abala ako.

Hindi ko sinabing niloko rin ako.

Hindi ko sinabing mabait naman si Aling Mercy noong una.

Sinabi ko ang simple at buong katotohanan.

Hindi ko nakita.

Hindi ako nakinig.

Nagkamali ako.

Pagkatapos kong magsalita, tumalikod si Doña Elena.

Akala ko palalayasin niya ako.

Sa halip, pumasok siya sa kusina.

Narinig kong nagbukas siya ng kaldero.

“Hindi pa sila kumakain ng tanghalian, ano?”

“Hindi pa.”

“May sinigang. Maghugas kayo ng kamay.”

Iyon lang.

Walang sigawan.

Walang sermon.

Mas mabigat pa rin.

Sa hapag, matagal na tinitigan ni Angela ang sinigang na hipon. Hindi siya kumuha.

Paborito niya iyon dati.

“Anak, ayaw mo?” tanong ni Doña Elena.

“Pwede po bang sabaw lang?”

“Pwede.”

Binuhusan ng biyenan ko ang kanin niya ng sabaw.

Pagkatapos ay tahimik na binalatan ang isang hipon at inilagay sa gilid ng plato.

Hindi niya pinilit kainin.

Makalipas ang ilang minuto, kinain iyon ni Angela.

Pagkaraan pa, kumuha siya ng isa.

Walang pumalakpak.

Walang nagsabing very good.

Nagpatuloy lang kami sa pagkain.

Nalaman ko kalaunan na mahalaga pala iyon.

Ayaw ni Angela na napapansin ang bawat kilos niya. Kapag pinupuri siya nang sobra, naghihinala siyang may kapalit. Kapag tinatanong siya nang paulit-ulit kung ayos lang ba siya, sumasagot siyang oo kahit hindi.

Kaya natuto kaming manahimik.

Naroroon lang.

Makalipas ang tatlong araw, dumating ang social worker na si Ms. Villanueva. Kinausap niya si Angela nang mag-isa, pagkatapos si Noah, kahit kakaunti pa lamang ang salita nito.

Inirekomenda niya ang child psychologist.

Nagpunta kami sa isang clinic sa Calamba.

Sa unang session, ayaw pumasok ni Angela.

Nakatayo siya sa corridor at mahigpit na hawak ang kamay ko.

“Hindi kita iiwan,” sabi ko.

“Totoo?”

“Oo.”

“Papasok ka rin?”

“Kung papayagan ka.”

Pinayagan niya.

Ang psychologist, si Dr. Liza Ramos, ay hindi agad nagtanong tungkol kay Aling Mercy.

Naglabas siya ng crayons.

“Gusto mo bang gumuhit?”

Umiling si Angela.

“Okay.”

Naglabas siya ng blocks.

Ayaw din.

Naglatag siya ng maliliit na laruan.

Hindi pinansin ng anak ko.

Sampung minuto kaming walang ginawa.

Akala ko sayang ang oras.

Pero hindi.

Sa ikalawang session, hinawakan ni Angela ang kulay asul na crayon.

Sa ikatlo, gumuhit siya ng bahay.

Maliit ang bahay.

Walang bintana.

May tatlong tao sa labas.

Ako, si Noah, at siya.

“Nasaan si Mama?” tanong ni Dr. Liza.

Itinuro niya ang ulap.

“Nasaan si Tita Mercy?”

Kumuha si Angela ng itim na crayon.

Gumuhit siya ng malaking pinto.

Walang tao sa likod.

Pinto lang.

Paglabas namin ng clinic, tinanong ko kung gusto niya ng ice cream.

Umiling siya.

“Gusto mo bang umuwi?”

Umiling ulit.

“Ano ang gusto mo?”

Matagal siyang nag-isip.

“Gusto ko pong pumunta sa park.”

Pumunta kami.

Hindi malaking park. Isang simpleng lugar lang na may slide, swing, at ilang puno.

Naupo ako sa bangko habang pinapanood silang magkapatid.

Sa una, inaalalayan ni Angela si Noah sa bawat hakbang.

Hinahawakan niya ang damit nito. Sinusundan sa slide. Pinupunasan ang kamay kapag nahawakan ang lupa.

Makalipas ang ilang minuto, tinawag ko siya.

“Angela.”

Lumingon siya.

“Hayaan mong maglaro si Noah.”

“Baka po madapa.”

“Posible.”

“Baka masaktan.”

“Posible rin.”

Nag-alala ang mukha niya.

“Pero nandito tayo.”

Hindi niya agad binitiwan ang kapatid.

Dahan-dahan.

Isang daliri muna.

Pagkatapos ang buong kamay.

Tumakbo si Noah papunta sa slide at nadapa.

Napahiyaw si Angela.

Tumayo rin ako.

Ngunit bago kami makarating, bumangon si Noah.

May putik ang tuhod.

Tumawa siya.

Natawa rin si Angela.

Maliit lang.

Pero narinig ko.

Parang tunog ng isang bagay na matagal nang nakasara at unti-unting bumubukas.

Lumipas ang dalawang linggo.

Kailangan kong bumalik sa trabaho.

Hindi ako makatulog sa gabi bago ang flight.

Nakatitig ako sa kisame ng kuwarto sa bahay ni Doña Elena.

Hindi ko kayang iwan sila.

Hindi ko rin kayang mawalan ng trabaho.

May bayarin.

May pag-aaral.

May gamot.

May hinuhulugan pang bahay.

Madaling sabihin na unahin ang pamilya.

Pero may mga pagkakataong bahagi ng pag-aalaga ang kumita.

Ang problema, matagal kong ginamit iyon bilang palusot upang hindi harapin ang ibang bagay.

Kinaumagahan, kinausap ko ang supervisor ko.

Humiling akong ilipat sa Metro Manila project.

Mas mababa ang allowance.

Mas maliit ang posisyon.

Wala na ang supervisory title na matagal kong pinaghirapan.

“Sigurado ka?” tanong ng manager.

“Hindi.”

Tumawa siya.

“Hindi magandang sagot.”

“Iyon lang ang totoo.”

Matagal ang katahimikan.

Pagkatapos ay sinabi niyang may opening sa isang project sa Santa Rosa. Hindi ako magiging head engineer. Site coordinator lamang.

Halos tatlumpung porsiyento ang ibababa ng kita ko.

Tinanggap ko.

Nang sabihin ko kay Doña Elena, hindi siya natuwa.

Hindi rin siya tumutol.

“Hindi sapat na malapit ka,” sabi niya habang nagbabalat ng sayote. “Kailangan mong matutong umuwi na gising pa.”

Alam ko ang ibig niyang sabihin.

Dati, umuuwi ako ngunit dala ko pa rin ang trabaho sa isip.

“Susubukan ko.”

“Hindi subok ang kailangan ng mga bata.”

Medyo matalim pa rin siya.

Pero tama.

Kaya pinalitan ko ang sagot.

“Gagawin ko.”

Nagpasya kaming manatili muna ang mga bata sa Laguna habang inaayos ko ang bahay sa Quezon City.

Ayaw kong bumalik sila agad sa lugar kung saan nangyari ang lahat.

Pinalitan ko ang kulay ng mga dingding.

Hindi dahil kayang burahin ng pintura ang alaala.

Pero gusto kong maging iba ang pakiramdam.

Tinanggal ko ang lumang mop.

Itinapon ko ang basahan.

Pinalitan ang refrigerator.

Inilipat ang mga muwebles.

Sa kuwarto ni Angela, naglagay ako ng maliit na mesa para sa pagguhit.

Sa kuwarto ni Noah, naglagay ako ng mga glow-in-the-dark na bituin.

Nang dalhin ko sila upang makita ang bahay, ayaw pumasok ni Angela.

Nakatayo siya sa gate.

“Hindi pa po ako handa.”

Dati, baka sinabi kong walang dapat ikatakot.

Ngayon, hindi ko na sinabi iyon.

May dapat siyang ikatakot.

May nangyari roon.

“Okay,” sagot ko. “Hindi tayo papasok.”

Nagulat siya.

“Hindi?”

“Hindi.”

“Pero inayos mo po.”

“Maaari tayong bumalik sa ibang araw.”

Umupo kami sa loob ng sasakyan.

Kumain ng pandesal.

Umuwi sa Laguna.

Makalipas ang isang linggo, siya mismo ang nagsabing gusto niyang tingnan ang bagong kuwarto.

Pumasok kami nang magkahawak-kamay.

Pagdating sa sala, huminto siya sa eksaktong lugar kung saan ko siya nakitang naglilinis.

Napatigil din ako.

Matagal kaming nakatayo roon.

Pagkatapos ay umupo siya sa sahig.

Hindi lumuhod.

Umupo.

Hinaplos niya ang tiles.

“Bago na po ang amoy.”

“Oo.”

“Nasaan na iyong lumang basahan?”

“Itinapon ko.”

“Bakit?”

“Ayaw ko nang gamitin.”

Nag-isip siya.

“Pwede po bang ako ang pumili ng bago?”

Hindi ko alam kung bakit, pero halos maiyak ako.

“Pwede.”

Pumunta kami sa mall.

Pumili siya ng dilaw na mop na may cartoon na pato sa hawakan.

Hindi ko sinabi na hindi niya kailangang maglinis.

Dahil gusto niyang pumili.

Gusto niyang mabawi ang bagay na ginamit upang saktan siya.

Binili namin iyon.

Pagdating sa bahay, inilagay niya sa utility room.

Hindi niya ginamit.

At ayos lang.

Nagsimula ang bagong rutina namin.

Tuwing umaga, ako ang naghahanda ng almusal.

Sa unang linggo, sunog ang hotdog. Sobrang alat ang itlog. Minsan, nakalimutan kong magsaing.

Kumain kami ng tinapay at peanut butter.

Tumawa si Noah dahil bumagsak ang palaman sa damit ko.

Si Angela ay ngumiti lang.

Pagkatapos, isang araw, natawa siya nang malakas.

Biglaan.

Walang pagpigil.

Napatingin kaming lahat sa kanya.

Agad nawala ang ngiti niya.

“Sorry po.”

Dali-dali kong ibinaling ang tingin sa plato.

“Bakit ka nagsosorry?”

“Maingay po ako.”

“Maganda iyong maingay.”

Hindi siya naniwala agad.

Kaya kumuha ako ng kutsara at marahang tinapik ang baso.

Gumawa si Noah ng ingay gamit ang plato.

Napasigaw si Doña Elena mula sa kusina.

“Huwag ninyong basagin ang mga pinggan ko!”

Natawa ako.

Natawa si Noah.

At maya-maya, natawa ulit si Angela.

Mas malakas.

Hindi na siya humingi ng tawad.

Hindi naging madali ang lahat pagkatapos noon.

May mga gabing nagigising siyang sumisigaw.

May mga araw na ayaw niyang kumain.

Minsan, nakita kong inililihim niya ang tinapay sa ilalim ng unan.

Hindi ko siya pinagalitan.

Naglagay ako ng maliit na basket sa kuwarto niya na may crackers, tubig, at prutas.

“Sa iyo ito,” sabi ko. “Hindi mo kailangang itago.”

Araw-araw ko iyong pinupuno.

Sa unang buwan, mabilis maubos.

Pagkaraan, kaunti na lamang ang kinukuha niya.

Hanggang sa isang araw, hindi na niya ginalaw.

Hindi ko agad inalis ang basket.

Nanatili iyon roon.

Parang pangako.

May pagkain.

May bukas.

Hindi kailangang magtago.

Si Noah naman ay natatakot sa tunog ng cellphone.

Kapag may tumatawag, yumayakap siya sa akin o kay Angela.

Kaya pinalitan ko ang ringtone ko ng tunog ng pato.

Nakakainis.

Sobrang nakakainis.

Pero kapag tumutunog, natatawa siya.

Minsan, habang nasa meeting ako, tumunog ang cellphone.

Quack. Quack. Quack.

Lahat ng engineer sa mesa ay napatingin.

“Bago mong taste?” tanong ng isa.

“Family requirement,” sagot ko.

Hindi ko ipinaliwanag.

Hindi na kailangan.

Makalipas ang ilang buwan, nagsimula ang pagdinig sa kaso ni Aling Mercy.

Ayaw kong dalhin si Angela.

Sinabi ng abogado na maaaring kailanganin ang kanyang testimony, ngunit nagkaroon ng paraan upang maitala ito sa child-sensitive na proseso.

Hindi niya kailangang harapin si Aling Mercy nang direkta.

Bago ang interview, tinanong niya ako.

“Makukulong po ba siya?”

“Posible.”

“Kasalanan ko po ba?”

“Hinding-hindi.”

“Paano iyong nanay niya?”

Hindi ko inaasahan iyon.

Kahit sa kabila ng ginawa sa kanya, iniisip pa rin niya ang ibang tao.

“Hindi mo responsibilidad ang nanay niya,” sabi ko. “At hindi mo kasalanan ang magiging bunga ng ginawa niya.”

“Galit ka pa rin po?”

“Oo.”

“Habangbuhay?”

Hindi ako sumagot agad.

“Hindi ko alam.”

Tiningnan niya ako.

“Masama po bang magalit?”

“Hindi. Pero nakakapagod kapag matagal.”

Tumango siya na parang naiintindihan.

Marahil hindi pa.

Marahil ako rin hindi.

Sa huli, umamin si Aling Mercy sa ilan sa mga paratang kapalit ng mas magaan na sentensiya. Napatunayang ginamit niya ang pera para sa utang ng pamilya at pagsusugal ng kapatid.

Hindi ko alam kung totoo ang lahat ng paliwanag niya.

Hindi ko na sinubukang alamin.

May sulat siyang ipinadala kay Angela.

Hindi ko agad ibinigay.

Dinala ko muna kay Dr. Liza.

Maikli ang sulat.

Humihingi siya ng tawad.

Sinasabi niyang nawalan siya ng kontrol.

Sinasabi niyang mahal naman daw niya ang mga bata sa sariling paraan.

Nang marinig ko iyon, nagalit ako.

Sariling paraan.

Napakadaling gamitin ang salitang pagmamahal upang linisin ang pananakit.

Tinanong ni Dr. Liza kung gusto kong ibigay ang sulat kay Angela